Η συστημική ψυχοθεραπεία βασίζεται στη θεωρία των συστημάτων όπως αυτή εφαρμόστηκε στο πεδίο της ψυχικής υγείας.
Η γέννηση της συστημικής ψυχοθεραπείας εντοπίζεται ήδη από τη δεκαετία του ‘50 και είναι η εποχή που η συστημική οπτική αναδεικνύεται ως τρόπος αντίληψης του κόσμου και της πραγματικότητας.
Γενικά, σύστημα θεωρείται το σύνολο των στοιχείων που βρίσκονται σε αλληλεπίδραση και αλληλεξάρτηση.
Σύστημα μπορεί να είναι η οικογένεια, οι εργαζόμενοι σε μια εταιρεία, οι μαθητές σε μια τάξη, οι κάτοικοι μιας πόλης κτλ. Το κάθε σύστημα έχει εσωτερική δομή, λειτουργία και αλληλεπιδραστική σχέση με το εξωτερικό περιβάλλον. Επίσης, διέπεται και από συγκεκριμένες ιδιότητες, μια από τις οποίες είναι η αλληλεπίδραση. Η αληλεπίδραση σημαίνει ότι η αλλαγή σε κάποιο στοιχείο του συστήματος επιφέρει αλλαγή σε ολόκληρο το σύστημα.
Άλλη ιδιότητα του συστήματος είναι η ομοιόσταση. Η έννοια της ομοιόστασης αναφέρεται στις ρυθμιστικές πράξεις που πραγματοποιούνται, όταν παρατηρηθεί απόκλιση από την κατάσταση ισορροπίας του συστήματος. Με πιο απλά λόγια, τα συστήματα έλκονται από την ισορροπία και τη σταθερότητα. Επίσης, η συμπλοκότητα, σε αντιδιαστολή με τη γραμμικότητα, χαρακτηρίζει τα συστήματα.
Η γραμμικότητα σχετίζει ένα αποτέλεσμα με ένα αίτιο, αποκόβοντας τη σχέση αυτή από το πλαίσιό της. Για παράδειγμα, μια αιτιακή επεξηγηματική αρχή είναι «για ένα παιδί με σύμπτωμα ευθύνεται η μητέρα του που το κακομεταχειρίζεται».
Η παραπάνω αρχή ορίζει τη μητέρα ή την οικογένεια ως το αίτιο κακού και το παιδί ως το θύμα, όμως η εξήγηση αυτή δεν είναι επαρκής. Η συμπλοκότητα φεύγει από τα στενά όρια του γραμμικού και πηγαίνει στην πολυπαραγοντικότητα. Οι σχέσεις μεταξύ των μελών ενός συστήματος υπερβαίνουν το κάθε μέλος ξεχωριστά.
Η συστημική ψυχοθεραπεία εφαρμόζεται σε άτομα, ζευγάρια, οικογένειες και ομάδες.
Ο θεραπευόμενος που «αντιμετωπίζεται συστημικά» απο τον ψυχολόγο – ψυχοθεραπευτή γίνεται κατανοητός ως συμμετέχοντας σε ένα πλέγμα σχέσεων και όχι ως ένα μεμονωμένο άτομο.
Διερευνώνται οι σχέσεις, όπως διαμορφώνονται στο τώρα ή όπως έχουν διαμορφωθεί από το παρελθόν, οι ρόλοι και οι θέσεις με στόχο την αύξηση της κατανόησης του εαυτού σε σχέση με τους άλλους.
Η συστημική ψυχοθεραπεία δεν αναζητάει το «γιατί» σε μια δυσλειτουργική κατάσταση, αλλά το «πώς».
Συνήθως, οι άνθρωποι που προσεγγίζουν τον συστημικό ψυχοθεραπευτή έχουν αποδώσει τις αιτίες, τα «γιατί» και αυτό έχει αποτελέσει μέρος του ίδιου του προβλήματος.
Δηλαδή, σε ένα παιδί που εκφράζει προβληματική συμπεριφορά έχουν αποδωθεί το πρόβληματα και οι εντάσεις της οικογένειας, σε ένα ζευγάρι που ο σύζυγος συνάπτει εξωσυζυγική σχέση έχει αποδωθεί η συγκρουσιακή και αποξενωμένη σχέση του ζευγαριού, σε μια γυναίκα που έχει παραπάνω κιλά έχει αποδωθεί η απουσία συντροφικής σχέσης.
Για αυτό, η συστημική ψυχθεραπεία δεν προσφέρει θεραπεία των αιτίων και των συμπτωμάτων, αλλά κατανόηση του τρόπου σχετίζεσθαι και τη δυνατότητα για νέα σχήματα σχέσεων πιο λειτουργικά, που προάγουν την ανάπτυξη.
Η ατομική ανάπτυξη επηρεάζει την ανάπτυξη του συστήματος στο οποίο ανήκει το άτομο, καθώς και το αντίθετο.
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η συστημική ψυχοθεραπεία δεν αφαιρεί την προσωπική ευθύνη του ανθρώπου και την αποδίδει στη σχέση, ούτε αποφεύγει να αναφέρεται στο παρελθόν και στην παιδική ηλικία του θεραπευόμενου.
Αποδίδει στον θεραπευόμενο την ευθύνη, άρα τη δύναμη, να διαμορφώσει στο σήμερα ένα λειτουργικό και ικανοποιητικό σχετίζεσθαι, με παράλληλη αναφορά στο παρελθόν, ώστε να κατανοηθούν οι τρόποι διαμόρφωσης των δυσλειτουργικών patterns σχετίζεσθαι.
